Po starogrčkom predanju, kraljica Rodopa i kralj Hemus bili su vladari Trakije. Nakon što su počeli da oponašaju Bogove, nazivajući sebe Zevsom i Herom, bivaju kažnjeni i pretvoreni u planine.

Haemus mons je tako drugo ime za planinu Balkan (Stara planina) dok su Rodopi najprostraniji planinski venac Bugarske, lociran u južnom delu zemlje na granici sa Grčkom. Veći deo ovog masiva ipak pripada Bugarskoj.

Trakijski koren reči Rod-opi bi u doslovnom prevodu značio nešto poput “crvena reka”. Indoevropsko “rod” označava rđu, odnosno riđu boju, isto kao i reč “ruda”.

Rodopi su geološki najstariji deo zemljane mase Balkanskog poluostrva. Preovladavaju slojevi škriljaca uz obilje površinskih vodotokova. Ovo je najdragocenije hidro-geografsko područje Bugarske sa velikim brojem akumulacionih jezera. Najpoznatije reke su Arda i Marica.

Zbog svoje geološke starosti, Rodopi nemaju zašiljene stenovite vrhove i duboke doline. Planinski vrhovi su obli i šumoviti. Prostor obiluje rečnim klisurama i pećinama, naročito u zapadnom i centralnom delu. Istočni deo je pitomiji, to je mahom pobrđe srednje nadmorske visine, nalik na Šumadiju.

U visokim, centralnim Rodopima zime su oštre i duge. Geografska širina i nadmorska visina umeju da zavaraju. Sneg se može očekivati duboko u kalendarskom proleću, u šta sam se i sam uverio i to početkom maja meseca.

Zbog planinskih uslova za život, slabe naseljenosti i relativne udaljenosti urbanih centara, Rodopi su danas riznica bugarske tradicije. Stari narodni instrument kaba–gajda potiče upravo odavde.

Planinska sela su amfiteatralnog tipa sa očuvanim elementima balkanske ruralne arhitekture: to su tipične spratne kuće “na četiri vode” sa erkerima (isturenim drvenim balkonima). Krovovi su pokriveni ručno slaganim kamenim ploča. Crkve su jednostavne i jednobrodne sa skladnim, poligonalnim zvonikom. Brze planinske reke premošćuju stare kamene ćuprije.

Nakon epoha Tračana, Rimljana, Vizantije i srednjevekovnog Bugarskog carstva, a kao epilog bitke na Marici 1371. godine, na Balkan dolaze Turci Osmanlije i ostaju sve do druge polovine XIX veka. Prisajedinjenje južnih delova zemlje desiće se tek u XX veku, nakon Balkanskih ratova. U Rodopima tako danas, uz pravoslavno, srećemo i islamsko stanovništvo – zapadni deo naseljavaju Pomaci, dok su u istočnom delu prisutni etnički Turci.

Za prvi susret sa Rodopima opredelio sam se za jedno ždrelo, jedno staro selo i jedan most. U tri dana, na tri mesta, imali smo tri različita godišnja doba: zimu, proleće i leto.

Široka Laka (Широка лъка).

Široka Laka (“laka” kao “luk, krivina”) je najpoznatije mesto u Rodopima. Tradicionalno građene kuće su zaštitni znak sela poznatog po lokalnom folkloru: neki od poznatih pevača i gajdista potiču iz ovog kraja. Od 1972. ovde se nalazi i specijalizovana muzička škola za narodne pesme i instrumente. Crkva Uspenja Presvete Bogorodice datira iz 1835. godine.

Ušuškano u dubokoj klisuri reci na 1050 metara nadmorske visine, Široka laka leži dovoljno visoko da se u majsko jutro probudite uz snežne pahulje. Sneg je pao na behar i omađijao prizore. Do podneva ga više nije bilo.

Nakon obilaska sela, spontano i bez plana sam se uputio još jednu etažu više, ka planinskim selima Gela i Solišta. Legenda kaže da baš iz ovog rodopskog sela potiče mitski pevač Orfej.

Nedaleko odavde je i najviši vrh Rodopa – Goljam Perilik (2171m).

Djavolska eko-pateka.

Prostranstva su golema a atrakcije raštrkane, ali vožnja pustim krivudavim putevima bugarskog juga predstavlja zadovoljstvo a tek onda zamor. Dva mosta u širokom pojasu Rodopa nose epitet Đavoljeg, iako su međusobno udaljeni preko 3 sata vožnje.

U blizini mesta Borino, planinska reka Čitak dere formira minijaturni kanjon iliti ždrelo, okruženo gustom četinarskom šumom. Do ovog mesta vodi uređena (ali dotrajala!) staza sa ogradom i mostićima, ili kako se to u Bugarskoj popularno zove – “eko-pateka”.

Sam silazak u ždrelo Djavolske ekopateke jeste obezbeđen – preko strmih merdevina i klizave stene. Ko se ne oseća prijatno ili sigurno može zaobići atrakciju alternativnim delom staze, te rečni prolom promatrati odozgo sa sigurnog mesta. Nakon drvenog mosta preko nabujale reke, staza produžava dalje, sve do “skrivenih vodopada” do kojih nažalost nije bilo moguće dobaciti sa ove strane planine jer je drugi drveni most oštećen.

Glavna stvar ovde je ždrelo, prizor je moćan, a prolećne boje upečatljive. Sve to na nepun sat vremena hoda od parkinga kod sela Borino. Ulaz na stazu je ukrašen lučnim svodom sa maskotom đavola i citatom iz Božanstvene komedije.

Zanimljivo da se na ulazu uz Dantea nalazi i odštampan i pečatiran dopis gradonačelnika Borina u kome stoji da je lokalnom stanovništvu zabranjen pristup Djavolskom mostu. Pretpostavljam da je to posledica kakvog slučaja da su meštani nakon povređivanja na ovoj stazi tužili opštinu za nadoknadu štete.

Djavolski most (“Šejtan ćuprija”)

Reka Arda je žila kucavica Rodopskog masiva. Izvire visoko u planinama nadomak grada Smoljana, da bi se 300 kilometara istočnije na samoj tromeđi sa Grčkom i Turskom ulila u reku Maricu.

Planinu smo prevailili u blizini ski-centra Pamporovo. Prizori pravi zimski, jele ukrašene snegom kao da je januar a ne maj mesec. Potom smo sišli u Smoljan, administrativni centar južne Bugarske i zatim prateći vijugavi tok reke Arde, produžili na istok. Reljef je postajao pitomiji, brda su zamenila planine, a minareti crkvene tornjeve.

Uspavani gradić Ardino je bila sledeća stanica. Mesto je do 1935. nosilo turski naziv Egridere – lokalno stanovništvo je i dan danas većinski tursko. Ardino krije dve atrakcije. Prva je stari, kameni – Djavolski most, remek delo graditelja XVI veka 10 kilometara uzvodno. Druga su Orlove skali, staro tračansko svetilište u vidu 97 trapeznih niša izdubljenih visoko u steni okruženoj šumom.

Djavolski most na Ardi je bez sumnje jedan od najlepših kamenih mostova na Balkanu. Izgrađen je u XVI veku na mestu starog rimskog mosta ukazom sultana Selima. Preko njega je prelazio karavanski put od Egejskog mora ka Trakijskoj niziji, preko prevoja Makaza.

O mostu kruže mnoge priče i legende, a pridev đavolski je dobio po refleksiji srednjeg luka u vodi, koji sa svojim odrazom formira kružnicu – đavolov osmeh.

Istočni Rodopi su postojbina starog indoevropskog naroda Tračana. Tračani su bili savremenici Ilira, starih Grka a potom i Rimljana. Bili su prepoznati kao vešti ratnici. Nisu ostavili pisane tragove, sve što se o njima zna potiče od grčkih izvora (Herodot) ili pronađenih artefakata. Na području današnje Trakije nalazio se drevni tračanski grad Perperikon.

Orlovi skali su neobična zaostavština tračanske kulture u vidu velikog broja trapeznih niša koje je ljudska ruka izdubila visoko u steni. Mesto je prema tumačenju arheologa predstavljalo religijsko svetilište.

Prvi susret sa Rodopima smo zaključili u gradiću Zlatogradu, na samoj granici sa Grčkom. Staro jezgro mesta čini kompleks nekoliko očuvanih čorbadžijskih kuća građenih u balkanskom stilu iz druge polovine XIX veka.

Bugarska je kulturološki bliska, prijemčiva i rekao bih nezasluženo zapostavljena.

Orfejeva planina je intrigantna, duh starih vremena još uvek obitava po pustim avlijama i ispašama. Ljudi su jednostavni i nasmejani. Posebno će mi ostati u sećanju Ardino i stariji turski par koji nas je ugostio. Ali isto tako i stariji gospodin u Širokoj Laci koji je na svojoj kući okačio koš za svoje unuke da se igraju kad dođu iz velikog grada.

Mi smo naravno poneli košarkašku loptu i na kratko razbili seosku tišinu.

Vid i Nebojša,

Borino – Široka Laka – Ardino, od 2. do 5. maja 2026 godine.